ПЛАТОН МЕН
АРИСТОТЕЛЬ

Болмыс — философиядағы ең көне әрі ең маңызды ұғымдардың бірі. Ол өмір сүріп тұрғанның барлығын, яғни табиғатты, адамды, қоғамды, заттарды, құбылыстарды, ойды және рухани дүниені қамтиды. Ежелгі грек философтары дүниенің түпкі негізі неде, шынайы өмір сүретін нәрсе қандай, заттар неге өзгеріп отырады және адам шындықты қалай тани алады деген сұрақтарға жауап іздеді. Осы мәселелерді терең зерттеген екі ұлы ойшыл — Платон мен Аристотель. Платон шынайы болмысты сезім арқылы көретін материалдық дүниеден жоғары тұрған мәңгілік идеялармен байланыстырды, ал Аристотель шынайы болмысты нақты заттардың өзінен іздеді. Сондықтан олардың көзқарастары бір тақырыпты зерттегенімен, болмыстың қай жерде және қандай түрде өмір сүретінін түсіндіруде бір-бірінен едәуір ерекшеленеді. Осы айырмашылық кейінгі философияның, ғылымның және логиканың дамуына үлкен әсер етті.

Платонның пікірінше, біз күнделікті өмірде көретін материалдық әлем толық әрі шынайы болмыс емес, себебі ондағы барлық нәрсе үнемі өзгеріп отырады: адам дүниеге келеді және өмірден өтеді, ағаш өседі және қурайды, заттар жасалады және кейін бұзылады. Ал шынайы болмыс өзгермейтін, мәңгілік және тұрақты болуы керек. Сондықтан Платон материалдық дүниеден бөлек идеялар әлемі бар деп есептеді. Идеялар — әрбір заттың мәңгілік үлгісі мен мәні. Мысалы, өмірде көптеген әдемі заттар кездеседі, бірақ олардың барлығына ортақ «Сұлулық идеясы» бар; әртүрлі әділетті әрекеттер болады, бірақ олардың негізінде «Әділет идеясы» жатыр. Нақты заттар осы идеялардың уақытша және жетілмеген көрінісі ғана. Платон үшін идеялар адамның ойлап тапқан нәрсесі емес, олар адамнан тәуелсіз өмір сүретін шынайы болмыс болып саналады. Сондықтан ол ақиқатқа жету үшін тек сезімге емес, ақыл-ойға сүйену қажет деді, өйткені сезім бізге өзгермелі дүниені көрсетсе, ақыл заттардың тұрақты мәнін түсінуге мүмкіндік береді.

Платон өзінің идеялар туралы көзқарасын түсіндіру үшін әйгілі «Үңгір туралы аңызды» қолданды. Ол адамдарды өмір бойы үңгір ішінде отырған тұтқындар ретінде елестетеді: олардың алдында қабырға бар, ал арттарында от жанып тұрады, сондықтан қабырғада әртүрлі заттардың көлеңкелері көрінеді. Тұтқындар сол көлеңкелерден басқа ештеңе көрмегендіктен, оларды шынайы дүние деп қабылдайды. Егер олардың біреуі босап, үңгірден сыртқа шықса, бастапқыда жарыққа үйрене алмайды, бірақ кейін ол шынайы заттарды, табиғатты және күнді көреді. Сонда бұрын қабырғадағы көлеңкелерді шындық деп ойлағанын түсінеді. Бұл мысалда үңгір — адамның сезімдік әлемі, көлеңкелер — біз көріп жүрген материалдық заттар, сыртқы әлем — идеялар әлемі, ал күн — ең жоғарғы Игілік идеясының белгісі. Платонның ойынша, адамның міндеті — тек сыртқы көріністермен шектелмей, білім мен философиялық ойлау арқылы шынайы мәнге ұмтылу. Осылайша үңгір аллегориясы адамның надандықтан білімге, көріністен ақиқатқа қарай қозғалуын бейнелейді.

Аристотель Платонның шәкірті болғанымен, ұстазының идеяларды нақты дүниеден бөлек орналастыруын қабылдамады. Оның пікірінше, егер біз адамның, ағаштың немесе жануардың мәнін түсінгіміз келсе, оны басқа бір идеялар әлемінен емес, нақты заттың өзінен зерттеуіміз керек. Аристотель әрбір нақты затты материя мен форманың бірлігі ретінде қарастырды. Материя — заттың неден жасалғанын білдіреді, ал форма — сол заттың құрылымын, мәнін және қандай зат екенін анықтайды. Мысалы, мүсіннің материясы тас немесе қола болуы мүмкін, ал оның формасы — мүсінге берілген нақты бейне. Материя өздігінен толық анықталған зат емес, ал форма материяға белгілі бір мән береді. Аристотель үшін форма заттан бөлек өмір сүрмейді, ол сол нақты заттың ішінде болады. Осы себепті ол табиғатты, тірі ағзаларды, қозғалысты, себептерді және нақты құбылыстарды зерттеуге үлкен мән берді. Оның тәсілі кейін ғылымның дамуына ықпал етті, себебі Аристотель дүниені түсіндіруде бақылау, салыстыру және логикалық талдауды маңызды деп санады.

Аристотель қандай да бір затты немесе құбылысты толық түсіну үшін оның төрт себебін анықтау қажет деп есептеді. Біріншісі — материалдық себеп, яғни зат неден жасалғаны; мысалы, үстелдің материалдық себебі — ағаш. Екіншісі — формалық себеп, яғни заттың құрылысы мен пішіні; үстелді үстел ететін оның белгілі бір құрылымы бар. Үшіншісі — әрекеттік немесе қозғаушы себеп, яғни затты кім немесе не жасады; үстелді ағаш шебері жасайды. Төртіншісі — мақсаттық себеп, яғни зат не үшін жасалды; үстел жұмыс істеу, тамақтану немесе зат қою үшін қажет. Аристотель табиғаттағы өзгерісті түсіндіру үшін мүмкіндік пен шындық ұғымдарын да қолданды. Мысалы, дәннің ішінде ағаш болу мүмкіндігі бар, ал ол өсіп, үлкен ағашқа айналғанда сол мүмкіндік шындыққа өтеді. Осы арқылы Аристотель болмысты өзгермейтін ғана емес, даму үстіндегі құбылыс ретінде де түсіндірді. Оның пікірінше, өзгеріс хаос емес, әрбір нәрсенің өз мүмкіндігін жүзеге асыру процесі.

Платон мен Аристотельдің болмыс туралы ілімдерінің негізгі айырмашылығы — шынайы болмыстың қайда орналасатынын түсіндіруінде. Платон үшін шынайы болмыс материалдық дүниеден жоғары тұрған мәңгілік және өзгермейтін идеялар әлемінде орналасады, ал біз көретін заттар сол идеялардың уақытша көшірмелері ғана. Аристотель болса, идеяны заттан бөлуге болмайды деп есептеді және болмыс нақты жеке заттардың өзінде, олардың материясы мен формасының бірлігінде болады деді. Платон танымда ақыл-ойға және абстрактілі ойлауға көбірек мән берсе, Аристотель бақылауға, тәжірибеге және логикалық талдауға басымдық берді. Дегенмен олардың ортақ мақсаты бір болды: дүниенің негізін, заттардың мәнін және адамның шынайы білімге қалай жететінін түсіндіру. Платонның идеялар туралы ілімі кейін идеализмге үлкен әсер етті, ал Аристотельдің нақты заттарға, себептерге және логикаға негізделген тәсілі ғылымның дамуына ықпал етті. Қысқаша айтқанда, Платон: «шынайы болмыс — идея» десе, Аристотель: «шынайы болмыс — нақты заттың өзінде» деген ұстанымды қорғады. Осы екі көзқарас философия тарихындағы ең маңызды пікірталастардың бірін қалыптастырды.